خارخاسک
خارخسک
به فارسی با نامهای «خارخسک»، «شکر هنج» و «خار سوهوک» در مناطق مختلفه ایران شناخته میشود. به عربی و در کتب طب سنتی «حسک» و تخم آن «حسک دانه» نامبرده میشود. گیاهی است از خانوادهZygophyllaceae جنسTribulus به فرانسویTribule couche و به انگلیسیTribulus وCaltrop وLand caltrop گفته میشود. نام علمی آنTribulus terrestris L . میباشد.
مشخصات
خارخسک گیاهی است یکساله علفی، خوابیده روی زمین و پوشیده از کرک یا تار ابریشم مانند. برگهای آن مرکب زوج شانهای با 8- 5 جفت برگچه چسبناک با بوی نامطبوع. برگ آن و شبنمی که روی برگ میافتد ترش و کمی گس، میوه آن گرد، دارای 5 قسمت و خاردار و گلهای آن زرد است. این گیاه در خرابهها و نزدیک آبها و در بیشهها میروید. واریتههایی از این گیاه به نامهای:
Tribulus terrestris var orientalis G. Beck.
و
Tribulus terrestris var robustus( Boiss Noe )Boiss.
و
Tribulus terrestris var bicornis( C. A. Mey. )Hadidi.
در ایران در اطراف تهران، قم، راجرد و در آذربایجان در خوی، در شمال ایران، در فارس، در خراسان و در شاهرود، بسطام، بین دامغان و سبزوار میروید. این گیاه در هند نیز در سرتاسر شبه قاره تا ارتفاع 4000 متر در کشمیر انتشار دارد.
ترکیبات شیمیایی
در میوه آن مقدار کمی در حدود 001/ 0 درصد از یک نوع آلکالوئید، مقدار کمی اسانس روغنی فرّار، مقداری روغن ثابت و رزین و املاح نیترات یافت میشود [چوپرا قوش و پتلو]. در گیاه و سرشاخههای آن ماده هرمان 165] و در تخم آن هرمین 166] یافت میشود]S .G .I .M .[ .
خواص- کاربرد
در چین از گیاه خارخسک به عنوان قابض، سقطکننده جنین [روا و ابرت ، قاعدهآور، ازدیادکننده ترشح شیر [هاو]، افزایشدهنده نیروی جنسی، مدّر [ایشی دویا]، ضد جانور انگل شکم [رید]، تونیک [ابرت و بند آورنده خونریزی استفاده میشود [پتلو]. از میوه و از تخم آن برای معالجه آبسهها، زخمها [پتلو، ابرت و ایشی دویا]، اسهال خونی، قطع انواع خونریزیها و همچنین به صورت غرغره برای معالجه التهاب و برفک دهان استفاده میشود [روا و کروست و پتلو]. از میوه آن به عنوان ماده مغذی برای تقویت کبد و کلیه و همچنین برای افزایش دید چشم میخورند [کاریونه و کیمورا]. از جوشانده سرشاخههای گلدار گیاه برای مداوای بیماریهای پوست و جرب در استعمال خارجی مصرف میکنند [استوارت . در هند از میوه و دانههای آن به عنوان خنککننده، مدّر، تونیک، افزایش دهنده نیروی جنسی استفاده میشود. و در موارد ادرار کردن با درد و ناراحتیهای سنگ کلیه و مثانه و ناتوانی جنسی تجویز میشود. دمکرده آن به عنوان مدرّ برای بیماریهای کلیه و نقرس و سنگ مصرف میشود.
خارخسک از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی به اصطلاح مرکب القوا میباشد از جهتی تر است ولی در عین حال در مواردی خشک است و روی هم رفته کمی گرم و خشک است. ادرار را زیاد میکند و مسکّن درد مثانه و افزاینده اسپرم بوده، برای خرد کردن سنگ کلیه و مثانه بسیار مفید است. ملین است و برای اعتدال بخشیدن به اخلاط عامل مؤثری است. اگر عصاره برگ و ریشه میوه تازه آن خورده شود برای زخمهای مجاری بول و سوزاک بسیار مؤثر است و نیروی جنسی را زیاد میکند و سنگ مثانه را خرد مینماید و قطع ادرار را باز میکند. مضمضه عصاره آن با عسل برای رفع عفونت دهان و درد لثه و ورمهای عضله حلق نافع است و ضماد عصاره دمکرده آن برای رفع ورم گرم و جلوگیری از بروز آن مفید است. اگر نخود را در آب تازه خارخسک خیسانده و پرورده نمایند برای تقویت نیروی جنسی بسیار نافع است. خوراک آن هربار 20 گرم است. خارخسک برای سر مضّر است و برای اصلاح آن باید از بادام شیرین و روغن کنجد استفاده کرد. مصرف تخم آن در جمیع موارد مانند عصاره گیاه است و اگر آب گیاه را با روغن کنجد بپزند و دم کنند روغن آن به دست میآید مالیدن این روغن و یا خوردن آن برای تقویت نیروی جنسی و تسکین درد مفاصل و درخشان کردن رنگ رخسار و درد کمر و درد کلیه و رفع بند آمدن ادرار خیلی نافع است. مالیدن این روغن به منطقه پشت زهار و کمر برای دفع سنگ مثانه و کلیه نافع است. مقدار خوراک روغن آن 28 گرم است که معمولا آن را با دوشاب یا خرما و یا عسل میخورند و اگر تخم آن را که حسکدانه نامند با شیر تازه 3 بار دم کنند یعنی پس از هربار دم کردن خشک کنند و مجددا دم کنند و بخورند، در تقویت نیروی جنسی بیعدیل است.